सेंद्रिय कापूस: सेंद्रिय कापूस म्हणजे असा कापूस ज्याला सेंद्रिय प्रमाणपत्र मिळालेले आहे आणि जो बियाण्यांच्या निवडीपासून ते मशागत आणि वस्त्र उत्पादनापर्यंत सेंद्रिय पद्धती वापरून पिकवला जातो.
कापसाचे वर्गीकरण:
जनुकीय सुधारित कापूस: या प्रकारच्या कापसामध्ये जनुकीय बदल केलेले असतात, जेणेकरून त्याची रोगप्रतिकारशक्ती कापसासाठी सर्वात धोकादायक कीड असलेल्या बोंडअळीचा प्रतिकार करू शकेल.
शाश्वत कापूस: शाश्वत कापूस हा पारंपरिक किंवा जनुकीय सुधारित कापूसच असतो, परंतु त्याच्या लागवडीत खते आणि कीटकनाशकांचा वापर कमी केला जातो आणि जलस्रोतांवरील त्याचा परिणामही तुलनेने कमी असतो.
सेंद्रिय कापूस: सेंद्रिय कापूस हा बियाणे, जमीन आणि शेती उत्पादनांपासून, सेंद्रिय खते, जैविक कीड नियंत्रण आणि नैसर्गिक मशागत व्यवस्थापनाचा वापर करून उत्पादित केला जातो. यामध्ये रासायनिक उत्पादनांच्या वापरास परवानगी नाही, ज्यामुळे प्रदूषणमुक्त उत्पादन प्रक्रिया सुनिश्चित होते.
सेंद्रिय कापूस आणि पारंपरिक कापूस यांमधील फरक:
बियाणे:
सेंद्रिय कापूस: जगातील केवळ १% कापूस सेंद्रिय आहे. सेंद्रिय कापसाच्या लागवडीसाठी वापरण्यात येणारी बियाणे जनुकीय बदल न केलेली (नॉन-जीएमओ) असणे आवश्यक आहे, आणि ग्राहकांची मागणी कमी असल्यामुळे नॉन-जीएमओ बियाणे मिळवणे दिवसेंदिवस कठीण होत चालले आहे.
जनुकीय सुधारित कापूस: पारंपरिक कापूस सहसा जनुकीय सुधारित बियाणे वापरून पिकवला जातो. या जनुकीय सुधारणांमुळे पिकांच्या विषारीपणावर आणि ऍलर्जी निर्माण करण्याच्या क्षमतेवर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतात, तसेच पीक उत्पादन आणि पर्यावरणावरील त्याचे परिणाम अज्ञात आहेत.
पाण्याचा वापर:
सेंद्रिय कापूस: सेंद्रिय कापसाच्या लागवडीमुळे पाण्याचा वापर ९१ टक्क्यांपर्यंत कमी होऊ शकतो. ८० टक्के सेंद्रिय कापूस कोरडवाहू जमिनीत पिकवला जातो आणि खत खत व पीक फेरपालट यांसारख्या तंत्रांमुळे जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढते, ज्यामुळे सिंचनावरील अवलंबित्व कमी होते.
जनुकीय सुधारित कापूस: पारंपरिक शेती पद्धतींमुळे जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता कमी होते, परिणामी पाण्याची गरज वाढते.
रसायने:
सेंद्रिय कापूस: सेंद्रिय कापूस अत्यंत विषारी कीटकनाशकांचा वापर न करता पिकवला जातो, ज्यामुळे कापूस उत्पादक शेतकरी, कामगार आणि कृषी समुदाय अधिक निरोगी बनतात. (जनुकीय सुधारित कापूस आणि कीटकनाशकांमुळे कापूस उत्पादक शेतकरी आणि कामगारांना होणारी हानी अकल्पनीय आहे)
जनुकीय सुधारित कापूस: जगातील कीटकनाशकांच्या वापरापैकी २५% वापर पारंपरिक कापसावर केंद्रित आहे. मोनोक्रोटोफॉस, एंडोसल्फान आणि मेथॅमिडोफॉस ही पारंपरिक कापूस उत्पादनात सर्वाधिक वापरली जाणारी तीन कीटकनाशके असून, ती मानवी आरोग्यासाठी सर्वात मोठा धोका निर्माण करतात.
माती:
सेंद्रिय कापूस: सेंद्रिय कापूस लागवडीमुळे जमिनीचे आम्लीकरण ७०% आणि जमिनीची धूप २६% ने कमी होते. यामुळे जमिनीचा दर्जा सुधारतो, कार्बन डायऑक्साइडचे उत्सर्जन कमी होते आणि दुष्काळ व पुराचा सामना करण्याची क्षमता वाढते.
जनुकीय सुधारित कापूस: जमिनीची सुपीकता कमी करतो, जैवविविधता घटवतो आणि जमिनीची धूप व ऱ्हास घडवून आणतो. विषारी रासायनिक खते पावसासोबत जलमार्गांमध्ये वाहून जातात.
परिणाम:
सेंद्रिय कापूस: सेंद्रिय कापूस म्हणजे सुरक्षित पर्यावरण; तो जागतिक तापमानवाढ, ऊर्जेचा वापर आणि हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन कमी करतो. तो परिसंस्थेची विविधता सुधारतो आणि शेतकऱ्यांसाठी आर्थिक जोखीम कमी करतो.
जनुकीय सुधारित कापूस: खत उत्पादन, शेतातील खतांचे विघटन आणि ट्रॅक्टरची कार्यप्रणाली ही जागतिक तापमानवाढीची महत्त्वाची संभाव्य कारणे आहेत. यामुळे शेतकरी आणि ग्राहकांसाठी आरोग्याचा धोका वाढतो आणि जैवविविधता कमी होते.
सेंद्रिय कापसाची लागवड प्रक्रिया:
माती: सेंद्रिय कापसाच्या लागवडीसाठी वापरण्यात येणारी माती ३ वर्षांच्या सेंद्रिय रूपांतरण कालावधीतून जाणे आवश्यक आहे, ज्या दरम्यान कीटकनाशके आणि रासायनिक खतांच्या वापरास मनाई आहे.
खते: सेंद्रिय कापसाला वनस्पतींचे अवशेष आणि जनावरांचे खत (जसे की गाय आणि मेंढीचे शेण) यांसारख्या सेंद्रिय खतांचा वापर केला जातो.
तण नियंत्रण: सेंद्रिय कापूस लागवडीत तण नियंत्रणासाठी हाताने खुरपणी किंवा यंत्राद्वारे मशागत केली जाते. तण झाकण्यासाठी मातीचा वापर केला जातो, ज्यामुळे जमिनीची सुपीकता वाढते.
कीड नियंत्रण: सेंद्रिय कापसामध्ये कीटकांचे नैसर्गिक शत्रू, जैविक नियंत्रण किंवा कीटकांना पकडण्यासाठी प्रकाश सापळे वापरले जातात. कीड नियंत्रणासाठी कीटक सापळ्यांसारख्या भौतिक पद्धतींचा वापर केला जातो.
कापणी: कापणीच्या काळात, पाने नैसर्गिकरित्या वाळून गळून पडल्यानंतर सेंद्रिय कापूस हाताने वेचला जातो. इंधन आणि तेलामुळे होणारे प्रदूषण टाळण्यासाठी नैसर्गिक रंगाच्या कापडी पिशव्या वापरल्या जातात.
वस्त्र उत्पादन: सेंद्रिय कापसाच्या प्रक्रियेमध्ये चरबी काढण्यासाठी आणि आकार देण्यासाठी जैविक एन्झाइम्स, स्टार्च आणि इतर नैसर्गिक पूरक पदार्थांचा वापर केला जातो.
रंगकाम: सेंद्रिय कापूस एकतर रंगवला जात नाही किंवा त्यासाठी शुद्ध, नैसर्गिक वनस्पतीजन्य रंग किंवा चाचणी केलेले आणि प्रमाणित केलेले पर्यावरणपूरक रंग वापरले जातात.
सेंद्रिय कापडाची उत्पादन प्रक्रिया:
सेंद्रिय कापूस ≠ सेंद्रिय वस्त्र: एखाद्या कपड्यावर "१००% सेंद्रिय कापूस" असे लेबल लावलेले असू शकते, परंतु जर त्याच्याकडे GOTS प्रमाणपत्र किंवा चायना ऑरगॅनिक प्रॉडक्ट्स प्रमाणपत्र आणि सेंद्रिय कोड नसेल, तर कापड उत्पादन, छपाई आणि रंगाई, आणि कपड्यावरची प्रक्रिया पारंपरिक पद्धतीनेच केली जाऊ शकते.
वाणांची निवड: कापसाचे वाण हे प्रस्थापित सेंद्रिय शेती पद्धतींमधून किंवा टपालाने गोळा केलेल्या जंगली नैसर्गिक वाणांमधूनच आलेले असले पाहिजेत. जनुकीय सुधारित कापसाच्या वाणांच्या वापरास मनाई आहे.
मृदा सिंचनाच्या आवश्यकता: खतासाठी प्रामुख्याने सेंद्रिय खते आणि जैविक खते वापरली जातात आणि सिंचनाचे पाणी प्रदूषणमुक्त असणे आवश्यक आहे. सेंद्रिय उत्पादन मानकांनुसार खते, कीटकनाशके आणि इतर प्रतिबंधित पदार्थांच्या शेवटच्या वापरानंतर, तीन वर्षांपर्यंत कोणत्याही रासायनिक उत्पादनांचा वापर करता येत नाही. अधिकृत संस्थांकडून चाचणीद्वारे मानकांची पूर्तता झाल्यावर सेंद्रिय संक्रमण कालावधीची पडताळणी केली जाते, त्यानंतरच ते सेंद्रिय कापूस शेत बनू शकते.
अवशेषांची चाचणी: सेंद्रिय कापूस शेत प्रमाणपत्रासाठी अर्ज करताना, जमिनीची सुपीकता, लागवडीयोग्य थर, नांगरलेली जमीन आणि पिकांच्या नमुन्यांमधील जड धातूंचे अवशेष, तणनाशके किंवा इतर संभाव्य दूषित घटकांसंबंधीचे अहवाल, तसेच सिंचनाच्या पाण्याच्या स्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेच्या चाचणीचे अहवाल सादर करणे आवश्यक आहे. ही प्रक्रिया गुंतागुंतीची असून त्यासाठी विस्तृत कागदपत्रांची आवश्यकता असते. सेंद्रिय कापूस शेत बनल्यानंतर, याच चाचण्या दर तीन वर्षांनी करणे आवश्यक आहे.
कापणी: कापणीपूर्वी, सर्व कापणी यंत्रे स्वच्छ आहेत आणि सामान्य कापूस, अशुद्ध सेंद्रिय कापूस, तसेच कापसाचे अतिरिक्त मिश्रण यांसारख्या दूषित घटकांपासून मुक्त आहेत की नाही हे तपासण्यासाठी जागेवर पाहणी करणे आवश्यक आहे. विलगीकरण क्षेत्रे निश्चित केली पाहिजेत आणि हाताने कापणी करण्यास प्राधान्य दिले पाहिजे.
जिनिंग: जिनिंग करण्यापूर्वी जिनिंग कारखान्यांची स्वच्छतेसाठी तपासणी करणे आवश्यक आहे. तपासणीनंतरच जिनिंग केले पाहिजे आणि संसर्ग टाळण्यासाठी विलगीकरण व प्रतिबंध असणे आवश्यक आहे. प्रक्रियेची नोंद ठेवावी आणि कापसाची पहिली गाठ विलगीकरणात ठेवली पाहिजे.
साठवणूक: साठवणुकीसाठीच्या गोदामांनी सेंद्रिय उत्पादन वितरण पात्रता प्राप्त करणे आवश्यक आहे. सेंद्रिय कापूस निरीक्षकाकडून साठवणुकीची तपासणी केली पाहिजे आणि एक संपूर्ण वाहतूक पुनरावलोकन अहवाल तयार ठेवला पाहिजे.
सूत कातणे आणि रंगाई: सेंद्रिय कापसासाठीचे सूत कातण्याचे क्षेत्र इतर प्रकारांपासून वेगळे ठेवले पाहिजे आणि उत्पादनाची साधने स्वतंत्र असावीत व ती एकत्र मिसळता कामा नयेत. कृत्रिम रंगांना OKTEX100 प्रमाणीकरणाची आवश्यकता असते. वनस्पतीजन्य रंगांमध्ये पर्यावरणपूरक रंगाईसाठी शुद्ध, नैसर्गिक वनस्पतीजन्य रंगांचा वापर केला जातो.
विणकाम: विणकामाचे क्षेत्र इतर क्षेत्रांपासून वेगळे ठेवले पाहिजे आणि अंतिम प्रक्रियेत वापरण्यात येणारी प्रक्रिया साधने OKTEX100 मानकांनुसार असणे आवश्यक आहे.
सेंद्रिय कापसाची लागवड आणि सेंद्रिय कापडाच्या उत्पादनामध्ये खालील टप्प्यांचा समावेश असतो.
पोस्ट करण्याची वेळ: २८ एप्रिल २०२४